Нохчийчохь ерриге а ярташкахь бусалба дин Iамо хьуьжарш болх бан юьйлаелира ХIХ-чу бIешеран 60-чу шерашкахь. ХIетахь дуьйна схьа гучубуьйлу бусалба дин Iамийна цхьа кIеззиг Iеламнах.

Бусалба динан Iилма я Iаьрбийн йоза-дешар халкъо Iамор юьхьанцарчу тIегIана тIехь хадийра советски-коммунистически Iедало. Ткъа дуьненан Iилма Iамор муха дара? Паччахьан зама-нахь суна хууш масех нохчо хилла оцу агIор дешна халкъана вевзаш: Эльдарханов Таыитамар, Саракаев Ибрагим-Бек, Кужуев Iабдул-Хьамид, вежарий ШариповгIар, МутушовгIар. Октябрьс-ки революци хиллачул тIаьхьа, 1920-чу шарахь, Iаьрбийн графи-кан бух тIехь нохчийн йоза-дешар юкъадаьккхира нохчашлахь. Амма цуьнца школашкахь йоза-дешар Iамо ма-доллийнехь, иза дIадаьккхина, 1925-чу шарахь латиница юкъаялийра, тIаккха масех шо даьлча, 1938-чу шарахь, латиница дIа а яьккхина, кириллица юкъаялийра. Иштта, 19 шарахь кхузза хийцира нохчийн йоза-дешаран алфавит. Муха хилира цуьнан тIаьхье?

1944-чу шарахь, халкъ махках доккхучу хенахь, иза йоза-дешар ца хууш я кIеззиг хууш дара. Масала, 1958-чу шарахь къоман автономи меттахIоттийча, 50 эзар вахархо волчу Нажин-Юьртан районехь цхьа а стаг вацара лаккхара дешар дешна, юккъера дешар дешна ваьлларг ткъех стаг вара.

I944-чу шарахь халкъ махках доккхуш 18-20 шо долу кегийр-хой я бусалба динан дешар, я дуьненан дешар дешна а бацара, ткъа хIетахь ворхI класс яккха а ца кхуьуш школера гIовттийна дIадигна бераш кхин дIа деша аьттонаш боцуш дисира. Цкъа-делахь, Казахстанерчу меттигерчу Iедалан бала а бацара нох-чийн бераша цадешаран, шолгIа-делахь — мацалло а, халонаша а уьш школах юкъахдехира.

Исторехь зеделла колонизаторшна, я имперски халкъашна, шайн олаллина кIелхьара къаьмнаш бодане мел ду а царна тIехь олалла латто а, церан барт ца хилийта а атта хилар. Мацах цхьана китайски хьекъалчо аьлла боху: «IПайна къам хIаллак-дан лаахь, цуьнан культура хIаллакье». Цундела, колонизатор-ша шайн олаллина кIелхьарчу къаьмнашна деша таронаш ца ло. ХIунда аьлча, цара дешча, уьш кхетаме хир ду, цара шайн истори, мотт, культура ларйийр ю, шайна тIехь латто харцонаш гур ю, уьш ловр яц, шайн къоман маршонехьа къуьйсур ду. Амма колонизаторшна оьшу оцу къомах дешна нах а, къомана тIехь шаьш олалла латтош царех пайда эца. Оцу Iалашонца колони-заторша доьшуьйту шайна муьтIахь болчу нехан берашка.

Изза Iалашо яра революци хилале хьалха оьрсийн колони-заторийн а. ТIаьхьа советски-коммунистически Iедало иза кхечу кепашкахь кхочушйора.

Цхьа низам долуш, юкъарло а ца юлуш нохчийн бераш деша дуьйладелира махках даьккхина вайн халкъ цIа а дирзина республика юхаметтахIоттийча, 60-чу шерашкахь. ХIетахь дуьй-на схьа ткъе итт шарахь вайн бераша муха дешна а, церан хаа-рийн барам а, республикан школийн болх мича хьелашкахь бара а, ткъе итт шарахь юьртахь юккъерчу школан директор болх бинчу суна дика хаьа. Оьрсийн маттахь а, московски оьрсийн берашна леринчу программашца, учебникашца Iамош долчу нох-чийн берех 90 % оцу программашца шаыш Iамочух ца кхеташ чекхдовлура юккъерчу школера. Царна, ур-атталла, я нохчийн а, я оьрсийн а меттанашкахь нийса деша а, нийса яздан а ца хаьара. Ткъа мотт ца хиъча, царна кхидолу Iилманаш Iемар ду бо-хург хьехочохь а дацара.

ХIетте а, нохчийн къоман исторехь и тIаьхьарлера ткъе итт шо халкъан дешаран гIушлакхе яра. Оцу шерашкахь кхолладе-лира нохчийн къоман меттан, историн, культуран а Iилманаш. ХIетахь кхиира вайн Iилманчаш, яздархой, актераш, художни-каш, иллиалархой, спортсменаш, инженераш, лоьраш, хьехархой, кхиболу говзанчаш а.